جلسهٔ نود و هشتم | شرح نهج البلاغه

عقل، مفهومی بدیهی و پیوسته با ما همراه است و در تعریفی مختصر و مفید می‌توان آن را عبارت از نیرویی دانست که در تشخیص‌دادن درست از نادرست به ما کمک می‌کند. در تعریفی دیگر می‌توان گفت عقل، توانایی‌ای خاص انسان است که موجب فهم واقعیت‌ها، درک رابطۀ حوادث با یکدیگر و درس‌گرفتن از آن حوادث برای تصمیم‌گیری‌های بعدی می‌شود. عقل، ذاتیِ انسان نیست و هرکسی لزوماً عقل ندارد. خداوند متعال مسئولیت دین‌داری را برعهدۀ انسان عاقل می‌گذارد و بر همین اساس، دختران زودتر از پسران، صاحب عقل و درنتیجه، مکلف به انجام‌دادن واجبات دین می‌شوند. عقل با هوش تفاوت دارد و بر دو نوع تقسیم می‌شود: یکی عقل نظری که در دوران جنینی به روح فرد اعطا می‌شود؛ دیگری عقل اکتسابی (اختیاری) که درطول زندگی در این جهان به‌دست می‌آید و رشد می‌کند. عقل، قابل جمع با علم است و صفت «فرهیخته» به فردی اطلاق می‌شود که عقل و علم را با هم داشته باشد. عقل اکتسابی عبارت از حفظ‌کردن تجربه‌هاست و حوادث خوب و بدِ زندگی ما درصورتی به تجربه تبدیل می‌شوند که با کمک عقل خویش از آن‌ها پُلی برای ادامه‌دادن حیاتمان بسازیم. عقلِ بدون تجربه و تجربۀ بدون عقل، راه به جایی نمی‌برند و فرزندانی که در سال‌های کودکی و نوجوانی به‌سبب حمایت‌های بیش‌ازحد والدینشان تجربه کسب نکنند، در دورۀ بزرگ‌سالی، دارای عقل کودکانه خواهند بود.