کارِت عالی بود!
یکی از شگردهای مؤثر و کارآمد در تعلیموتربیت فرزندان از دوران کودکی آنان، تشویقکردنشان به انجامدادن یا تکرارکردن اعمال و رفتارهای خوب و صحیح است که برای آنها دستاوردهای فردی و اجتماعی فراوان، گوناگون و بسیار ارزشمند دارد. در تعریفی مختصر و مفید میتوان گفت تشویق کودک عبارت است از ایجاد شوق در وجود او بهسبب کار خوب یا درستی که انجام داده است با این هدف که وی انگیزۀ کافی برای تکرارکردن یا ادامهدادن آن کار را بهدست آورَد. این عمل را به دو شکل میتوانیم انجام دهیم:
نخست، تشویق کلامی که با استفاده از کلمات محبتآمیز، مثبت و انگیزهدهنده در فرایند صحبتکردن با کودک صورت میگیرد؛
دوم، تشویق عملی ازطریق انجامدادن کارهایی مانند درآغوشگرفتن و نوازشکردن و بوسیدن کودک، لبخندزدن یا هدیهدادن به او (البته بهشکل درست و با حفظ تعادل)، به گردش و تفریح بردن وی یا اجازهدادن به او برای اینکه کار موردعلاقهاش را انجام دهد.
برای تشویقکردن کودک بهشیوۀ صحیح باید با استفاده از راههای مختلف، از انتخابهایش حمایت کنیم و همواره این نکتۀ بسیار مهم را بهخاطر داشته باشیم که تشویقکردن با باجدادن تفاوت اساسی دارد؛ از این روی نباید برای ایجاد انگیزه و علاقه به انجامدادن کارهای خوب و درست در وجود کودکمان، بهصورت افراطی و بیحسابوکتاب به او جایزه بدهیم. جایزهدادن غیراصولی به کودک درواقع، نوعی رشوه و باجدادن به اوست که باعث شرطیشدنش میشود و به شخصیت وی آسیبهای اساسی میزند. در این فرایند، بهویژه زیادهروی در تشویق فرزند با استفاده از پول موجب میشود او بهشدت مادّی و متوقع بار بیاید و بابت انجامدادن هر کاری عوض آن را طلب کند.
تشویق صحیح و اصولیِ کودک، ثمراتی بسیار ارزشمند دارد که برخی از آنها را بدین شرح میتوان برشمرد:
- کمک به شکلگیری باورهای مثبت در ذهن او دربارۀ خود و اطرافیانش؛
- ایجاد و تقویت احساس توانمندی، باارزشبودن، اعتمادبهنفس، غرور (در معنای مثبت)، عزتنفس، آرامش، نشاط، سازگاری و انعطافپذیری در وجود وی؛
- جهتدهی اعمال و رفتارهایش به سمتوسوی صحیح؛
- کمک به کودک در شناختن ارزش کارهای خوب و درست، و افزایشدادن انگیزه و تمایل او برای انجامدادن آنها؛
- رشد فضایل اخلاقی در وجود وی و شکوفاشدن استعدادهایش؛
- افزایش قدرت یادگیری و توانایی کودک در کسب مهارتهای گوناگون؛
- پیشرفت در تحصیل و دیگر حوزههای موردعلاقه؛
- قادربودن او به ارزیابی شایستگیهای خویش بدون مقایسه با دیگران؛
- کسب مهارتهایی کاربردی همچون مدیریت زمان، برنامهریزی و مسئولیتپذیری؛
- توسعۀ مهارتهای اجتماعی مانند همکاری با دیگران؛
- کاهشیافتن اضطراب و استرس در وجود کودک؛
- افزایش تمرکز و پشتکار او در انجامدادن کارهای مختلف.
تشویقکردن کودک باید بهشکل درست، متعادل و مبتنیبر اصول مشخص صورت گیرد تا موجب رشد و ارتقای او در مراحل گوناگون از مسیر زندگیاش شود. برای دستیابی به نتایج مطلوب باید این اصول را بیاموزیم و بهنحو احسن بهکار گیریم؛ در غیر این صورت، تشویق نهتنها فایدهای ندارد؛ بلکه نتیجۀ عکس میدهد و موجب بروز آسیبهایی چشمگیر و اساسی در تربیت و شخصیت کودک ما میشود. مهمترین اصول تشویق صحیح بدین شرحاند:
الف) فرزندمان را مکرر تشویق کنیم و با هیچ توجیهی در انجامدادن این عمل سازنده و مؤثر قصور نورزیم. برخی والدین تصور میکنند تشویق زیاد فرزندان، حاصلی جز متوقع بارآمدن آنان و دچارشدنشان به اعتمادبهنفس کاذب نخواهد داشت؛ درحالی که هرگز چنین نیست و اگر این کار را با استفاده از شیوۀ درست انجام دهیم، قطعاً به نتایجی مثبت و چشمگیر دست خواهیم یافت؛ برعکس، کوتاهی در تشویق فرزند موجب میشود او انگیزۀ کافی برای تلاش و پیشرفت نداشته باشد و دچار اضطراب و استرس شود.
ب) بهجای تشویقکردن شخصیت فرزندمان عمل و رفتار خوب یا درستی را که او انجام داده است، تشویق کنیم و باارزش نشان بدهیم تا وی به تکرار و تداوم آن ترغیب شود؛ به عبارت دیگر، در این فرایند باید بهجای خودِ کودک بر تلاش او و کاری که انجام داده است، متمرکز شویم و آن را توصیف کنیم تا وی انگیزۀ کافی برای تکرار آن کار را بهدست آورَد.
ج) از وصفکردن شخصیت فرزند خویش با استفاده از کلماتی مانند «خوب»، «عالی» و «باهوش» بپرهیزیم و درعوض، عملکرد مثبت او را توصیف کنیم؛ زیرا اگر شخصیت فرزندمان را بهجای عملکردش تشویق کنیم، روحیۀ عُجب، غرور نابجا و خودخواهی در وجودش تقویت میشود؛ همچنین از سوی دیگر، او اعتمادبهنفس خود را ازدست میدهد، جرئت و جسارت کافی برای امتحانکردن کارها و شیوههای جدید را ندارد و درنتیجه، رشد و پیشرفت وی با اختلال مواجه میشود.
د) عمل یا رفتاری را که بهسبب انجامدادن آن، کودکمان را تشویق میکنیم، دقیقاً مشخص کنیم تا او بتواند میان آن با مقولۀ تشویق، ارتباط برقرار کند و از این رهگذر، تکرار و تداوم آن عمل یا رفتار صحیح محقق شود.
ه) بهجای اینکه صرفاً بر نتیجۀ عملکرد کودک خود متمرکز شویم، روند کار و تلاش او را ارزشمند بهشمار آوریم و وی را بهدلیل کوشش برای طیکردن مسیر تشویق کنیم.
و) فرزندمان را بهعلت انجامدادن همۀ اعمال و رفتارهای خوب یا درست، چه بزرگ باشند و چه کوچک، تشویق کنیم؛ نه اینکه صرفاً موفقیتها و دستاوردهای چشمگیر وی را درنظر داشته باشیم و کارهای خُرد او برایمان بیاهمیت باشند. این کار باعث میشود کودک به فردی کمالگرا تبدیل نشود و برای جلب نظر ما همواره بهدنبال انجامدادن کارهای خوب و درست درمقیاس کلان نباشد.
ز) ازطریق تشویقکردن غیرمنتظرۀ فرزند خویش، او را غافلگیر کنیم تا نشان دهیم رفتارهای خوب و درستش همواره موردتوجهمان قرار میگیرد و برایمان اهمیت فراوان دارد.
ح) فرزندمان را صرفاً در حضور برخی افراد خاص و موردعلاقهاش بهخاطر انجامدادن اعمال و رفتارهای خوب یا درست در آن موقعیت تشویق نکنیم؛ زیرا در این صورت، وی شرطی میشود و آن اعمال و رفتارها را فقط نزد آن افراد انجام میدهد. در فرایند تشویقکردن کودک باید بسیار مراقب باشیم تا او به این شکل، شرطی نشود و بهطور کلی، دلایل بهتر و محکمتری برای انجامدادن یا انجامندادن هر کاری داشته باشد.
ط) برای جلوگیری از پرتوقعشدن فرزند خویش، او را بهمیزانی متناسب با عملی که انجام داده است، تشویق کنیم و از زیادهروی یا کمکاری در تشویقکردن وی بپرهیزیم؛ چون درصورت افراط و اغراق در تشویق کودک، او خودش را فردی ضعیف تصور خواهد کرد که والدین ازروی ترحم تشویقش میکنند؛ برعکس، کوتاهی در تشویق، کودکمان را به این نتیجه میرسانَد که زحماتش دیده نمیشود و برای والدین، چندان ارزشی ندارد.
ی) در تشویقکردن فرزند خود، اعتدال داشته باشیم و بهویژه در حضور فرزندان دیگرمان یا کودکان همسنّوسالش در این عمل افراط نکنیم تا از این طریق، مانع بروز دو حس بسیار مخرّب و آسیبرسان حسادت و خشم در وجود دیگر کودکان به وی شویم. بهتر است تحسین و تشویق خاص و خیلی زیاد کودک را زمانی انجام دهیم که با وی تنها هستیم.
ک) به نیازها و علایق کودک خویش توجه کنیم و براساس آنها روش صحیح و پاداش مناسب را برایش برگزینیم.
ل) در شیوۀ تشویق کودکمان تنوع ایجاد کنیم تا او به یک شیوۀ خاص وابسته نشود.
م) برای تشویقکردن فرزند خود از شیوهای استفاده نکنیم که خود، موجب بروز خطاها و انحرافهایی در رفتار و عملکرد او در آینده میشود.
ن) کودک را بهگونهای تشویق کنیم که بهجای وابستگی به پاداش، به رضایتمندی و انگیزۀ درونی برای انجامدادن کارهای خوب و صحیح دست یابد.
س) برای جلوگیری از نهادینهشدن صفات بدقولی و دروغگویی در شخصیت کودک خویش از وعدهدادن به او بپرهیزیم و تشویقکردن وی دراِزای اعمال و رفتارهای خوب و درستش را به زمانی دیگر موکول نکنیم؛ بلکه هرگاه کاری شایسته انجام داد، بهشکلی خاص تشویقش کنیم تا علاقه و انگیزۀ کافی برای تکرار و تداوم آن عمل در وجودش شکل گیرد.
ع) در فرایند تشویقکردن فرزندمان هرگز او را با دیگر کودکان مقایسه نکنیم و از آنان برتر نشماریم تا روحیۀ برتریطلبی و مقایسهگری در او ایجاد و تقویت نشود و دیگر آسیبهای ناشی از این کار نادرست ما نیز شخصیت و تربیتش را تهدید نکند. بهجای این کار میتوانیم وضعیت کنونی و میزان پیشرفت وی را با وضعیت قبلیِ خودش مقایسه کنیم تا روند رشد و پیشرفت او را نشان دهیم.
ف) در هردو قِسم تشویق کلامی و عملی، همواره تناسب میان نوع تشویق و سنّ کودک را درنظر داشته باشیم و به دیگر سخن، چنان عمل کنیم که او قادر به درک رفتار ما باشد و تشویقمان بر وی مؤثر واقع شود.
ص) از تشویق کودک خود بهعنوان ابزاری برای کنترل او و رفتارهایش استفاده نکنیم؛ چون درنتیجۀ این عمل، حس کافینبودن و کمالگرایی افراطی در وجود فرزندمان ایجاد و تقویت خواهد شد.
ق) هنگام انجامدادن تشویق کلامی، خوشحالی و ذوق خود را در لحنمان نشان دهیم و از جملههای انگیزشی استفاده کنیم؛ اما درعین حال، بسیار مراقب باشیم که تشویق کودک را با تعریف و تمجید بیشازحد از او اشتباه نگیریم؛ زیرا این کار باعث میشود وی دچار غرور کاذب و نابجا شود؛ همچنین بهمیزانی افراطی به نظرها و گفتههای دیگران دربارۀ خود و کارهایش وابسته باشد و بدون توجه به درست یا غلطبودن چیزی یا کاری همواره در تأمین خواستههای آنان بکوشد.
ر) تشویق فرزندمان را نه بهمنظور رفع تکلیف از گردن خود بهعنوان پدر و مادر، بلکه ازروی علاقۀ واقعی به او و برای نشاندادن ارزش کار خوب یا درستش انجام دهیم.
ش) با کودکمان دربارۀ تأثیر اعمال و رفتارهای گوناگونش بر دیگران سخن بگوییم تا او به انجامدادن کارهای خوب و درست ترغیب شود و از هرآنچه بد و نادرست است، برحذر باشد.
ت) علاوهبر تشویقکردن فرزند خویش در خانه به شکلهای مختلف، از مربّیان و معلمان او بخواهیم درصورت مشاهدۀ عملکرد خوب و مثبت وی در فضای آموزشی تشویقش کنند تا او انگیزهای قوی برای تکرار یا ادامهدادن اعمال و رفتارهای شایسته و درست بهدست آورَد.
پست های مرتبط
کارِت عالی بود!
تشویق صحیح فرزندان در فرایند تعلیموتربیت آنان ارزش و اهمیت فراوان دارد و دارای ثمراتی بس ارزشمند است که برای دستیابی به آنها باید اصول اساسی این سازوکار را شناخت و بهنحو احسن رعایت کرد.
کودک مسئولیتپذیر
والدین باید از حدود دوسالگیِ فرزندان، مسئولیتدهی به آنان را آغاز کنند تا بهتدریج، آنها بتوانند کارهای خود را انجام دهند و به دیگران نیز کمک کنند و افرادی مستقل، دارای اعتمادبهنفس و قادر به تصمیمگیری درست برای حل مسائلشان باشند.