جلسهٔ هجدهم | شرح صحیفه سجادیه

«مُتابَعَةِ الهَویٰ وَ مُخالَفَةِ الهُدیٰ» رذیلت دیگری است که امام سجاد- علیه السّلام- از شر آن به درگاه خالق یکتا پناه برده‌اند. درپی تأمل در ساختار وجود خویش درمی‌یابیم پروردگار بی‌همتا دو گوهر گرانقدر به نام‌های نفس (روح) و عقل را به ما ارزانی داشته است که باید در شناخت آن‌ها بکوشیم. نفس و عقل ما دارای هوا (میل) و شَها هستند؛ بدان معنا که هردوی آن‌ها برسر خواستن یا نخواستن چیزهایی خاص اتفاق‌نظر دارند و یا اینکه یکی از آن‌ها برخلاف دیگری به چیزی مایل یا بی‌میل است. مهم‌ترین بخش وجود ما عقل است که تمام امورمان را مدیریت می‌کند و همۀ تمایلاتمان باید ازسوی آن تأیید شود. برخلاف عقل دوراندیش، نفس به‌راحتی تمایل می‌یابد، فریب می‌خورَد و ظاهربین و خواهان دستیابی به نفع سریع است؛ اما درنهایت باید کاری را انجام دهیم که عقل و نفس، هردو آن را تأیید می‌کنند. هوای نفس به خودیِ خود، بد نیست؛ ولی نباید به‌صورت مطلق و علی‌الدوام، تابع آن باشیم و به بیان روشن‌تر، از هوای نفسِ مغایر با خواستِ عقل تبعیت کنیم؛ به‌گونه‌ای که نشانه‌های این تبعیت به‌راحتی در رفتار ما قابل مشاهده باشد؛ زیرا در این صورت، از مسیر الهی منحرف و دور خواهیم شد. از آنجا که نفس ما رام‌شدنی است، درصورت مدیریت‌کردن خواسته‌هایش به درجات معنوی عالی دست می‌یابیم. مُتابَعَةِ الهَویٰ از سویی نتیجۀ تکبر است و از سوی دیگر، خود موجب ابتلای انسان به این آفت می‌شود. کسی که از متابعت بی‌چون‌وچرا از هوای نفس بپرهیزد، وجود و شخصیتش به ویژگی‌ای مثبت به‌نام تأنّی آراسته می‌شود؛ بدان معنا که در کارهایش اهل درنگ است و نمی‌خواهد به هر قیمتی، سریع به نتیجه برسد. برخلاف تفکر برتری عشق بر عقل که مکتب تصوف، مروِّج و مدافع آن است، ازمنظر دین، عشق به‌شرطی ارزشمند خواهد بود که مُهر تأیید عقل را بر خود داشته باشد و در غیر این صورت، راه به جایی نمی‌بَرَد.